Fritz Neumark’ın Gözünden Üniversite, Vergi ve Türkiye – Ali Sina Önder

Alman bilim insanlarının Türkiye’ye göçmesinin en önemli nedeni üniversite reformu sonucu ortaya çıkan yeni yükseköğretim birimlerinin öğretim elemanı açığını kapatabilmek için fırsat kollayan Albert Malche ve ekibinin Nazi Almanya’sından ne pahasına olursa olsun kaçmak isteyen bilim insanlarıyla hızla iletişime geçmesi ve Türkiye’nin bu bilim insanlarına önemli imkanlar sunmasıydı.

1933 yılı, Türkiye’de üniversite reformunun uygulamaya geçtiği, genç cumhuriyetin şiddetle ihtiyaç duyduğu eğitimli nesilleri yetiştirecek yükseköğretim kurumlarının temellerinin atıldığı, bu doğrultuda İstanbul Üniversitesi’nin yeniden düzenlendiği ve Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün açıldığı, dolayısıyla cumhuriyetin aydınlanma projesinde önemli mesafelerin katedildiği bir dönüm noktasıydı.

Atatürk’ün davetiyle Ankara’ya gelen İsviçreli uzman Prof. Albert Malche Türkiye’de modern bir yükseköğretim sistemi kurulması için detaylı bir rapor hazırlamıştı ve bu rapor üniversite reformunun temeli oldu. Aynı yıl Almanya için pek iyi bir yıl sayılmazdı: 1932’de iktidarı tek başına alamayan Nazi Partisi 1933’te artan iç karışıkların gölgesinde tekrarlanan seçimde bu sefer tek başına iktidara gelmişti. Nazi hükümetinin ilk icraatlarından biri olan 7 Nisan 1933 tarihli “Devlet Memurluğunun Yeniden Tanzimi Yasası’yla Musevi kökenli vatandaşların devlet memuru olması yasaklanmıştı. Almanya’da o yıllarda üniversite kadroları neredeyse tamamen devlet memuru statüsünde olduğu için pek çok öğretim elemanı yasanın1 yürürlüğe girmesiyle işini kaybetti. Sonraki birkaç yıl içinde Almanya’nın pek çok ünlü bilim insanı, düşünür ve sanatçıları ya bu yasanın doğrudan sonucu olarak işsiz kaldıkları için ya da Almanya’da giderek güçlenen faşizmden kaçmak için Amerika ve İngiltere gibi önemli merkezlere ve ilginçtir ki Türkiye’ye göç ettiler.

Alman bilim insanlarının Türkiye’ye göçmesinin en önemli nedeni üniversite reformu sonucu ortaya çıkan yeni yükseköğretim birimlerinin öğretim elemanı açığını kapatabilmek için fırsat kollayan Albert Malche ve ekibinin Nazi Almanya’sından ne pahasına olursa olsun kaçmak isteyen bilim insanlarıyla hızla iletişime geçmesi ve Türkiye’nin bu bilim insanlarına önemli imkanlar sunmasıydı.