Ekonomik Model Tartışmaları II: Dış Açık ve Yeni Ekonomi Politika – Ege Yazgan

Değersiz TL, dış ticaret hadlerinin düştüğü yani ihracat.ıların ithal girdi maliyetlerinin arttığı ama ihraç fiyatlarının o oranda artmadığı dönemlerde, TL cinsinden karlılıklarını korumalarına izin veriyor.

Bu yazıda Türkiye’nin dış ticaret-dış açık problemini incelemeye devam ediyorum. Bir önceki yazının (Yazgan, 2023) temel bulgusu, 1980’lerden sonra Türkiye’nin dünya ekonomisine eklemlenerek dış ticaret hacmini (ithalat+ihracat) arttırdığı ama bu artışla birlikte dış ticaret açığının da giderek arttığı idi.

Dolayısıyla gözümüzü dış ticaret açığının (İhracatın ithalatı karşılama oranı) belirleyenlerine çevirmiş ve ana belirleyiciler olarak da (reel) döviz kurunu ve dış ticaret hadlerini ele almıştık.

Dış Ticaret Hadleri ve Reel Kur

Dış ticaret hadlerini yeniden ele alıyoruz. 1980’ler ve 1990’lar boyunca enerji fiyatlarının olumlu seyri dış ticaret hadlerinin Türkiye lehine seyretmesine yol açmış, 2020’den sonra pandemi ve Ukrayna savaşının etkileriyle hızla aleyhe dönmüştür. Şekil 1’de gösterdiğimiz 2015 yılı bazlı (2015=100) dış ticaret haddi endeksi 1999 yılına kadar 110 değerinin üzerinde yer almış, 2016 yılında düşmeye başlayan endeks, 2021’de 90’ın altına sonrasında da 76’lara kadar gerilemiş, ancak 2023 yılının başında düzelme eğilimine girmiştir (2023 yılı değeri

ilk dört ayın ortalamasıdır). Bu iki dönemin her ikisinde de TL değersiz ve dış ticaret hacmi büyümeye devam ediyor, ancak birisinde dış ticaret hadleri lehimize (80’ler) diğerinde değil (2016 sonrası). Sonuç 80’lerde azalan bir dış ticaret açığı, diğerinde ise büyüyen bir dış ticaret açığı. Hemen belirtelim ki 80’ler ile 2016 sonrasını karşılaştırmak birçok açıdan uygun değil.

Ekonomik büyüklüklerin çok farklı olduğu bu iki dönemde, 1988 rakamlarıyla bile bakılsa, 2016’da ihracatın 14 katından fazlaya ulaştığı bir ekonomi söz konusu. Aradaki yıllarda ise dış ticaret hadlerinin seyri çok aleyhe veya lehe değil, TL’nin seyrini değerlendirmek ise çok kolay değil. Neye “değerli” neye “değersiz” kur diyeceğimiz tartışma konusu. Şekil 2 TÜFE ve ÜFE bazlı 2003=100 reel kur endekslerini gösteriyor (2023 değeri ilk 4 ayın ortalaması).