“Kara Murat Benim!” Anaakım İktisatta Heterodoksi – Hüseyin Özel

“Heterodoks” terimi, genellikle Ortodoks karşıtı, eleştirel bir bakışı dile getirir; ancak bu terim de, hem entelektüel hem de sosyal bir boyut taşımaktadır.

Başlığın ilk kısmı, hemen hatırlayacağımız gibi, Stanley Kubrick’in başyapıtlarından Spartacus filminin final sahnesinin, “kültürümüze uyarlanmış” halini ifade ediyor; tıpkı film(ler)deki gibi, bugünlerde neredeyse her iktisatçı, “Heterodoks” iktisat yaptığını ileri sürüyor. Buna “anaakım” iktisatçılar da dahil. Bu biraz tuhaf, çünkü “Anaakım Heterodoksi” terimi, ilk bakışta bir “oksimoron” gibi görünüyor. Bu yüzden bu yazıda, Klasik-Marksist, Kurumsal, Post Keynesci, Feminist vs. gibi “geleneksel” heterodoks iktisat yaklaşımları üzerinde durulmadan, yalnızca Anaakım Heterodoks iktisadın olanaklı olup olmadığı sorusu tartışılıyor.

“Anaakım Heterodoksi”

“Heterodoks” terimi, “doğru inanç” anlamına gelen Yunanca “Ortodoks” (Ortha ve doxa) terimine karşıt olarak kullanılıyor ve “başka, farklı inanç” anlamına geliyor. Genel olarak yerleşik inanç ve düşüncelere aykırı olan görüşleri dile getirmek için kullanılan bir terim bu. Bu kavram çiftiyle eşleştirilen bir başka çift de, “Anaakım” (mainstream) ve “Anaakım olmayan” (nonmainstream) kavramları. Bu iki çift birbirine yakın olsa da, farklı biçimlerde de algılanabilir. Örneğin, bir görüşe göre (Colander, et al., 2004:490), “anaakım” ya da “yerleşik” iktisat kavramı, büyük ölçüde sosyal ve kurumsal nitelik taşıyan bir kavramdır.

Genel olarak, yalnızca entelektüel anlamda değil, akademik düzeyde de öndegelen kurum, organizasyon ve akademik dergilerde ağırlığı olan bireylerin benimsediği düşüncelere gönderme yapan bir kavram diye görülebilir. Buna karşılık “Ortodoks” terimi, esas olarak entelektüel bir kategoridir; genel olarak iktisadi düşünce tarihçilerinin en yakın dönemde hakim olduğuna inandıkları düşünce okuluna (örneğin neoklasik iktisat) göndermede bulunur. Bunun yanında, neyin Ortodoks olarak görüleceği, genellikle ortodoksinin varolduğu düşünülen dönemin ardından belirlenir; gerçek bir ortodoksi iken genellikle bir adı yoktur. Başka deyişle Ortodoks nitelemesi, geçmişe yöneliktir; geleceğe değil.

İkinci olarak da, iktisatta, Ortodoks adlandırması, genellikle bir “sapkından” gelir; örneğin: “Klasik iktisat” terimini Marx, “Neo-klasik İktisat” terimini de Veblen kullanmıştır. Bu durumda da, “Heterodoks” terimi, genellikle Ortodoks karşıtı, eleştirel bir bakışı dile getirir; ancak bu terim de, hem entelektüel hem de sosyal bir boyut taşımaktadır.